Tijdens langdurige warme zomers met weinig neerslag en veel zonneschijn worden we wel eens geconfronteerd met het huiveringwekkend beeld van zieltogende watervogels en hun kadavers in ondiepe waterplassen of vijvers, in moerassen of langs de oevers van sterk vervuilde, traag stromende rivieren. Oorzaak: botulisme. Deze schrijnende situaties doen zich in ons land bijna uitsluitend voor tijdens de zomermaanden maar een enkele keer ook doorlopen tot ver in de herfst.

Wat is Botulisme?

Botulisme is in feite een soort van voedselvergiftiging die veroorzaakt wordt door de inname van specifieke bacteri?le exotoxinen, gifstoffen die afgescheiden worden door de bacterie ?Clostridium botulinum?. Op zich is deze bacterie ongevaarlijk, maar als ze een toxine aanmaakt in het voedsel, zitten watervogels met een groot probleem. Botulisme is dus niet van het ene dier op het andere overdraagbaar zoals dat bij een infectieuze ziekte het geval is, maar wordt overgedragen via het voedsel.

Botulisme is zeker geen nieuwe ziekte, maar ze heeft de tijd mee en benut alle kansen om flink uit te pakken. In ons huidige milieu, waarin de vervuiling steeds meer toeneemt, worden nogal wat kansen geboden. De bacterie produceert het gif uitsluitend ana?roob, dit wil zeggen in een zuurstofloze omgeving. De naam botulisme is afgeleid van het Latijnse woord botulus, wat worst betekent. Vroeger dacht men dat de oorzaak van de ziekte ? wanneer ze uitbrak bij de mens ? lag in het eten van bedorven worst, maar later werd duidelijk dat botulisme meestal d??r uitbrak, waar vlees en vis ? maar ook groenten en fruit ? slecht geconserveerd waren. Later kreeg ook de conservenindustrie met dit probleem te kampen, tot er voor ingeblikt voedsel afdoende oplossingen werden gevonden op vlak van hygi?ne, sterilisatie en koeling.

Botulisme bij watervogels werd voor het eerst in Europa vastgesteld in 1965, namelijk in Zweden. Nadien brak de ziekte ook uit in Denemarken (1967), Engeland (1969), Spanje (1973) en in Nederland en Belgi? (1970). V??r 1970 kwam botulisme bij watervogels in onze streken dus niet voor. Pas de laatste decennia worden geregeld gevallen van botulisme gemeld. De toename van de thermische verontreiniging van de oppervlaktewaters ? in combinatie met een gebrek aan zuurstof ? zorgt ervoor dat de bacterie de gelegenheid krijgt zich probleemloos te ontwikkelen, waardoor ook in de winterperiode de productie van toxines kan verdergaan.

Hoe is botulisme vast te stellen?

Een uitbrekende botulisme-epidemie is in feite gemakkelijk vast te stellen. Belangrijk is wel dat ondiepe waterpartijen tijdens warme zomers systematisch worden gecontroleerd op de aanwezigheid van zieke watervogels en kadavers, vooral als ze regelmatig en massaal door vogels opgezocht worden.

Men dient in eerste instantie uit te kijken naar vogels die zich relatief hulpeloos gedragen. Vogels die door botulisme aangetast zijn krijgen eerst problemen bij het opstijgen en landen, daarna worden ze geplaagd door pootzwakte en afhangende vleugels.

In een later stadium kunnen ze niet meer vliegen, lopen of zwemmen en tenslotte zitten ze in elkaar gezakt. Als de vogels in deze fase opgeschrikt worden, kunnen sommige individuen in staat zijn korte afstanden te lopen. ?Lopen? is misschien wat te optimistisch uitgedrukt, want er manifesteert zich op dat ogenblik een stoornis in de samenwerking van de spieren, waardoor ze eerder ?strompelen?.

Vogels die in zo?n situatie verkeren zijn gemakkelijk te vangen, aangezien ze een geringer bewustzijn vertonen. Wanneer de verlamming de halsspieren bereikt, hangt de nek slap en rust de kop op de grond of op het water; men spreekt dan van de zogenaamde ?limberneck?. De vogels sterven uiteindelijk door verdrinking, door ernstige ademhalingsstoornissen, door dehydratatie of door verlamming van de hartspier.

Hoe kan botulisme gestopt worden?

Nadat alle kadavers en zieke eenden op de aangetaste locatie zijn verwijderd, kan men het best de brandweer inschakelen. Door het toedienen van zuiver water met behulp van een krachtige pomp, zal het zuurstofgehalte in de besmette vijver, poel of plas geleidelijk aan toenemen. De beste methode bestaat erin het water hoog in de lucht te spuiten ? als een fontein ? zodat de waterstraal de nodige zuurstof uit de lucht kan opnemen.

Toch zullen ondiepe en stilstaande waterplassen altijd risicovol blijven. Op plaatsen waar veel watervogels pleisteren, zowel in de zomer als tijdens de winter, zal een systeem op punt gesteld moeten worden om een permanente zuurstoftoevoeging te verzekeren via een sterke doorstroming van zuiver water. Alleen op die manier kan de bacterie uitgeroeid worden.

Anderzijds zouden ondiepe plassen uitgediept moeten worden, gecombineerd met een toevoeging van zuiver water. Op die manier zal het water minder snel kunnen opwarmen en zal het zuurstofgehalte langer op peil blijven. Een logisch gevolg hiervan is dat de bacterie Clostridium botulinum geen ontwikkelingskansen meer krijgt. Een zware luchtpomp met bruisballen in de vijver of plas plaatsen kan meehelpen voorkomen dat botulisme om zich heen grijpt.

Watervogels die reeds Botulisme hebben. Wat nu?

Bij de meeste watervogels wordt pas botulisme geconstateerd wanneer de symptomen reeds overduidelijk aanwezig zijn. Het redden van zo'n watervogel zal meestal niet meer lukken en sterft enige tijd later op een vervelende manier. Een watervogel die in het beginstadium wordt geholpen kan het nog wel overleven. Hiervoor is v??l schoon leidingwater nodig en veel hulp en geduld. Zorg dat de watervogel veel water binnenkrijgt zodat het lichaam schoon gespoeld kan worden. Hiervoor zijn meerdere dagen behandeling nodig. Ook al is de kans klein dat u op tijd bent met hulp, sommige watervogels overleven hierdoor. Maar voorkomen is nog altijd beter dan genezen.