Herkenning, behandeling en preventie van ziekten bij watervogels.

Onder watervogels verstaan we eenden, ganzen en zwanen van alle wilde- en gedomesticeerde soorten. Ziekteverwekkers kunnen worden onderverdeeld in een aantal soorten; in volgorde van grootte zijn dat virussen, bacteriën, schimmels, gisten en inwendige parasieten. De belangrijkste en meest schadelijke virusziekten zijn ganzenhepatitis, eendenpest en eendenhepatitis.

Ganzenhepatitis, ook wel ganzenpest genoemd, is een ziekte die jonge dieren tot vier weken oud aantast. Zowel zwanen, ganzen alsmede de meeste soorten eenden kunnen de ziekte krijgen. Peking- en Khaki Campbell eenden zijn ongevoelig. De symptomen zijn,indien het ziekteverloop chronisch is: weefselversterf op de tong, in de mond en keel en slechte groei, met name de lengtegroei van de botten blijft sterk achter. Meestal echter sterven de diertjes snel nadat ze ziek geworden zijn, We zien dan alleen wat natte oogjes, neusuitvloeiing en diarree. Behandeling van zieke dieren heeft bijna nooit resultaat, De behandeling bestaat uit het onderdrukken van bijkomende bacteri?le infecties en het intramusculair toedienen, van ganzenhepatitis antiserum. Echter bijna altijd geldt: voorkomen is beter dan genezen. Dit houdt vaccineren van de ouderdieren in. Als de vaccinatie goed wordt uitgevoerd met deugdelijk vaccin, is het resultaat dat de ouders antistoffen gaan produceren. De moeder 'verpakt' een portie antistoffen in de dooier waardoor het kuiken de eerste levensweken is beschermd tegen een infectie met ganzenhepatitis. De vaccinatie moet jaarlijks worden herhaald, uiterlijk vier' weken voor het begin van de leg.

Eendenpest is een ziekte waar zowel kuikens als volwassen eenden, ganzen en zwanen vatbaar voor zijn, De ziekte komt het meest voor op plaatsen, waar veel dieren op een klein oppervlak bijeen gebracht zijn. De symptomen zijn vaak onduidelijk. Enige aanknopingspunten zijn: halfdichte ogen, geen eetlust, erg veel dorst, neusuitvloeiing, waterige diarree en bij jonge dieren tot zeven weken een met bloed bevuilde buik. Om de diagnose te stellen is het noodzakelijk, dat ??n of enkele ernstig zieke dieren in het laboratorium worden onderzocht. De enig mogelijke behandeling bestaat uit het inenten van alle dieren, ook als de ziekte reeds is uitgebroken.

Eendenhepatitis is een virusziekte die eendjes tot een leeftijd van zes weken aantast en sterfte tot honderd procent kan veroorzaken. De ziekte komt bijna alleen daarvoor, waar zeer grote aantallen eenden worden gehouden. Bij sportfokkers wordt het weinig gezien. De behandeling bestaat uit, evenals bij ganzenhepatitis, een injectie met antistoffen. Ook kan de ziekte voorkomen worden door inenting van de ouderdieren. Er zijn nog talloze andere virussen die veelal weinig tot lichte ziekteverschijnselen geven. Een volledige beschrijving zou te ver gaan. Enkele voorbeelden ter illustratie: virussen die o.a het ademhalingsapparaat aantasten zijn pseudo vogelpest en aviaire influenza. Een enkele keer komt een infectie voor veroorzaakt door het Pokkenvirus. Het rijk der bacteri?n wordt bevolkt door tienduizenden verschillende soorten. De rol van bacteri?n is onmisbaar voor elk levend individu. Een groot aantal zorgt mede voor de vertering van het voedsel. Een zeer klein gedeelte van de bacteriesoorten kan echter "kwaadaardig" zijn en ziekte veroorzaken.

Streptokokken; Infecties vinden vaak plaats via kleine verwondingen, of bijvoorbeeld door een ei, dat in plaats van in de eileider, in de buikholte terecht is gekomen. De symptomen kunnen zeer uiteenlopend zijn, van zeer ernstige diarree bij oudere dieren tot de zogenaamde sterrenkijkers bij jonge kuikens. Zieke dieren sterven meestal erg snel, tenzij wordt ingegrepen. De behandeling bestaat uit toediening van antibiotica, o.a. penicilline of tetracycline.

Staphylokokken: Ook in dit geval is de porte d 'entr?e vaak een verwonding. De symptomen zijn; kreupelheid, gevolgd door zwelling van de gewrichten van de poot. Behandeling met lang werkende antibiotica geeft meestal volledig herstel. Beter is natuurlijk te proberen de infectie te voorkomen. Enige negatieve invloeden zijn; draadroosters, ruw betonnen vijverranden, slechte hygi?ne, slecht voer; overbevolking en te weinig beweging. Andere schadelijke bacteri?n zijn Escherichia coli. Pasteurella en Salmonella. Deze soorten treden meestal op als complicerede factor bij reeds zieke of zwakke dieren. Zo kunnen dieren die besmet zijn met een virus, wat op zich niet dodelijk hoeft te zijn, aan een bijkomende E.coli infectie sterven. Behandeling met antibiotica kan in zulke gevallen succesvol zijn. Wel is het belangrijk te weten of de verantwoordelijke bacterie gevoelig is voor het te gebruiken geneesmiddel. Dit kan in het laboratorium worden vastgesteld. Hiertoe dient dan een ander dier onderzocht te worden. De betreffende bacterie kan op kunstmatige voedingsbodems ge?soleerd worden en aan de hand van de groei in aanwezigheid van verschillende medicijnen kan de gevoeligheid worden afgelezen. Een aantasting waarbij de ziekte niet rechtstreeks door een bacterie wordt veroorzaakt is bekend onder de naam botulisme. Botulisme is een verlammingsziekte die ontstaat door opname van toxinen, welke geproduceerd worden door Clostridium botulinum. De dood treedt op doordat de ademhalingsspieren of de hartspier verlamd raken. C.botulinum komt voor op plaatsen waar het warm is en het water weinig zuurstof bevat. De symptomen zijn een verminderd uithoudingsvermogen, gevolgd door verlammingsverschijnselen. In dit stadium probeert het dier zich met behulp van zijn vleugels in evenwicht te houden. In een later stadium verkrampen ook de halsspieren, waardoor de kop naar beneden gebogen wordt. Is het dier op dat moment in het water dan verdrinkt het. De behandeling van licht aangetaste dieren kan soms succesvol geschieden door letterlijk de darmen met lauw water schoon te spoelen. Inspuiten met antitoxine kan daarbij helpen.

Eenden die van naturen voorkomen op de noordelijke zee?n zijn zeer gevoelig voor gist- en schimmelinfecties. Deze gevoeligheid kan ontstaan door bijvoorbeeld een tekort aan Vitamine AD3 in het voedsel. In de natuur eten die eendensoorten veel dierlijk voedsel, dat veel vitamine AD3 bevat. Met name de verschillende soorten eidereenden zijn, vooral in hun eerste levensjaar erg vatbaar. Door op gezette tijden een uitstrijk te laten nemen van de gehemelte spleet en de luchtpijp, kan in een vroeg stadium een infectie aangetoond worden. Veelal is een langdurige toediening van een antischimmel preparaat nodig. Bij ernstig aangetaste dieren, waarbij de schimmel zich in de luchtzakken genesteld heeft, is genezing uitgesloten. De infectiebronnen zijn vaak natte plekken rond de vijvers, hetgeen in ons klimaat bijna niet is te voorkomen. Ook rond de voerbakken groeien gisten en schimmels vooral 's zomers razend snel. Goede hygi?ne is van het allergrootste belang. Sporadisch komen nog andere bacteri?le infecties voor, in dit verband zijn deze van minder belang.

Bij watervogels zien we ook regelmatig infecties met verschillende soorten wormen. De meeste schade wordt veroorzaakt door maag- en darmwormen inclusief lintwormen. De maagwormen veroorzaken bij volwassen dieren weinig problemen, er worden echter wel wormeieren uitgescheiden. Dit kan dan gevaar opleveren voor jonge dieren, deze sterven zonder specifieke verschijnselen. De andere worminfecties gaan gepaard met een langzaam achteruitgaan in conditie. Aan de hand van mestonderzoek is een infectie vast te stellen. De behandeling kan plaats vinden door breed werkende antiwormmiddelen door het voer te verstrekken, of bij individuele dieren een tablet of een injectie toe te dienen.

Vergiftiging van watervogels komt helaas ook nogal eens voor. Behalve vergiftigingen door in de landbouw gebruikte bestrijdingsmiddelen en ratten- en muizengif, zien we vaak loodvergiftiging. De oorzaak van dit laatste is bijna altijd tiet doorslikken van ??n of meer jachthagelkorrels. Behandeling faalt bijna altijd. Een andere doodsoorzaak, welke voornamelijk bij de verschillende soorten zaagbekken voorkomt, is het opeten van allerlei scherpe voorwerpen. Spijkers, ijzerdraadjes, krammetjes enz. zijn regelmatig gevonden in de magen van gestorven dieren. Deze scherpe voorwerpen maken verwondingen, waardoor bacteri?le infecties ontstaan. Er is geen behandeling mogelijk, voorkomen is nog steeds de enige remedie.

Tot slot een veel voorkomend probleem: Sterfte bij zeer jonge watervogels. Soms willen pasgeboren watervogels niet eten. Dit kan komen door een verkeerd voedselaanbod, ongewone huisvesting, scheiding van moeder en kuiken enzovoort. Een goed werkende oplossing is de jonge watervogels de eerste twee levensdagen met de hand te voeren. Goede ervaringen zijn verkregen met meelwormen, welke gedurende ??n ? twee weken werden gevoerd met een mengsel van havermout, multi vitaminen en gistocal. Na enkele dagen zullen de watervogels de, doormidden geknipte, meelwormen zelf oppikken. Ook het wit van gekookte eieren wordt snel gegeten. Na enige dagen kan men dan meelwormen en gekookt ei gaan mengen met opfokvoer.

Met dank aan de heer A.G. Burger voor het beschikbaar stellen van deze informatie. (Rijks Universiteit Utrecht en Gezondheidsdienst voor Pluimvee Doorn.)